Tablica wzorów i stałych

Najważniejsze wzory i stałe z fizyki maturalnej — z opisem symboli, zastosowaniem i przykładem.

Bryła sztywna

Dynamika ruchu obrotowego

Iε=Mwyp,M=rFsin⁡αI\varepsilon=M_{wyp},\qquad M=rF\sin\alpha

II zasada dynamiki dla ruchu obrotowego.

Zastosowanie: Bloczek, walec, drzwi, wahadło fizyczne.

Przykład:

I=12mR2I=\tfrac12 mR^2

Momenty bezwładności

Iwalec=12mR2, Iobr=mR2, Ikula=25mR2, Ipręt=112mL2I_{walec}=\tfrac12mR^2,\ I_{obr}=mR^2,\ I_{kula}=\tfrac25mR^2,\ I_{pręt}=\tfrac1{12}mL^2

Względem osi przez środek masy; Steiner: I = I_sm + md².

Zastosowanie: Wybór wzoru zależy od kształtu bryły.

Przykład:

m=2, R=0,5⇒Iwalec=0,25m=2,\ R=0{,}5\Rightarrow I_{walec}=0{,}25

Moment pędu i energia obrotu

L=Iω,Ek,obr=Iω22L=I\omega,\qquad E_{k,obr}=\frac{I\omega^2}{2}

Bez zewnętrznych momentów sił L = const.

Zastosowanie: Łyżwiarka, toczenie bez poślizgu (v = ωR).

Przykład:

I1ω1=I2ω2I_1\omega_1=I_2\omega_2

Drgania i fale

Ruch harmoniczny

x=Asin⁡(ωt+φ),vmax=Aω,amax=Aω2x=A\sin(\omega t+\varphi),\quad v_{max}=A\omega,\quad a_{max}=A\omega^2

Drgania harmoniczne proste.

Zastosowanie: Okres wahadła: T=2π√(l/g), sprężyny: T=2π√(m/k).

Przykład:

A=0,1, ω=5⇒vmax=0,5 m/sA=0{,}1,\ \omega=5\Rightarrow v_{max}=0{,}5\ \text{m/s}

Fala: prędkość, długość, częstotliwość

v=λf=λTv=\lambda f=\frac\lambda T

Podstawowa zależność dla fal.

Zastosowanie: Przy przejściu do innego ośrodka f się nie zmienia.

Przykład:

λ=0,5, f=680⇒v=340 m/s\lambda=0{,}5,\ f=680\Rightarrow v=340\ \text{m/s}

Prawo załamania fal

sin⁡α1sin⁡α2=v1v2=λ1λ2\frac{\sin\alpha_1}{\sin\alpha_2}=\frac{v_1}{v_2}=\frac{\lambda_1}{\lambda_2}

Załamanie fali na granicy ośrodków.

Zastosowanie: Fala zwalniająca skręca ku normalnej.

Przykład:

v1=2v2⇒λ1/λ2=2v_1=2v_2\Rightarrow \lambda_1/\lambda_2=2

Interferencja i natężenie fali

Δs=nλ (wzmocnienie),I∝A2\Delta s=n\lambda\ (\text{wzmocnienie}),\quad I\propto A^2

Warunek wzmocnienia; natężenie proporcjonalne do kwadratu amplitudy.

Zastosowanie: Fala płaska o stałej amplitudzie ma stałe natężenie.

Przykład:

A→2A⇒I→4IA\to2A\Rightarrow I\to4I

Dynamika

II zasada dynamiki

F⃗wyp=ma⃗\vec F_{wyp}=m\vec a

Siła wypadkowa jest równa iloczynowi masy i przyspieszenia.

Zastosowanie: Zapisuj osobno dla każdej osi.

Przykład:

F=6 N, m=2 kg⇒a=3 m/s2F=6\ \text{N},\ m=2\ \text{kg}\Rightarrow a=3\ \text{m/s}^2

Tarcie

T=μN,N=mgcos⁡α (roˊwnia)T=\mu N,\qquad N=mg\cos\alpha\ \text{(równia)}

Siła tarcia kinetycznego (i graniczna statycznego).

Zastosowanie: Ruch po równi pochyłej i poziomie.

Przykład:

μ=0,2, N=50 N⇒T=10 N\mu=0{,}2,\ N=50\ \text{N}\Rightarrow T=10\ \text{N}

Pęd i zasada zachowania pędu

p⃗=mv⃗,∑p⃗przed=∑p⃗po\vec p=m\vec v,\qquad \sum\vec p_{przed}=\sum\vec p_{po}

W układzie izolowanym całkowity pęd jest zachowany.

Zastosowanie: Zderzenia, odrzut, rozpady.

Przykład:

m1v1+m2v2=(m1+m2)vm_1v_1+m_2v_2=(m_1+m_2)v

Siła sprężystości (Hooke’a)

F=kxF=kx

Siła proporcjonalna do wydłużenia sprężyny.

Zastosowanie: Drgania na sprężynie, równowaga.

Przykład:

k=200, x=0,05⇒F=10 Nk=200,\ x=0{,}05\Rightarrow F=10\ \text{N}

Elektrostatyka

Prawo Coulomba i natężenie pola

F=k∣q1q2∣r2,E=k∣Q∣r2F=k\frac{|q_1q_2|}{r^2},\quad E=k\frac{|Q|}{r^2}

Siła i natężenie pola ładunku punktowego.

Zastosowanie: Superpozycja: sumuj wektory natężeń.

Przykład:

k≈9⋅109 N⋅m2C2k\approx9\cdot10^9\ \tfrac{\text{N·m}^2}{\text{C}^2}

Potencjał, napięcie, praca

V=kQr,W=qU,E=UdV=k\frac Qr,\quad W=qU,\quad E=\frac Ud

Pole jednorodne między okładkami: E = U/d.

Zastosowanie: Energia cząstki w polu: E_p = qV.

Przykład:

q=e, U=100 V⇒W=100 eVq=e,\ U=100\ \text{V}\Rightarrow W=100\ \text{eV}

Kondensator

C=QU=ε0εrSd,E=CU22C=\frac QU=\varepsilon_0\varepsilon_r\frac Sd,\quad E=\frac{CU^2}{2}

Pojemność i energia kondensatora.

Zastosowanie: Równolegle C=C₁+C₂; szeregowo 1/C=1/C₁+1/C₂.

Przykład:

C=2 μF,U=10⇒E=100 μJC=2\ \mu\text{F},U=10\Rightarrow E=100\ \mu\text{J}

Energia

Energia mechaniczna

Ek=mv22,Ep=mgh,Espr=kx22E_k=\frac{mv^2}{2},\quad E_p=mgh,\quad E_{spr}=\frac{kx^2}{2}

Energia kinetyczna, potencjalna i sprężystości.

Zastosowanie: Zasada zachowania energii: E_k + E_p = const bez tarcia.

Przykład:

m=1, h=5⇒Ep≈49 Jm=1,\ h=5\Rightarrow E_p\approx 49\ \text{J}

Praca i moc

W=Fscos⁡α,P=Wt=FvW=Fs\cos\alpha,\quad P=\frac Wt=Fv

Praca siły stałej, moc średnia.

Zastosowanie: Praca jako pole pod wykresem F(x).

Przykład:

F=10, s=3, α=0⇒W=30 JF=10,\ s=3,\ \alpha=0\Rightarrow W=30\ \text{J}

Fizyka atomowa

Foton i zjawisko fotoelektryczne

Ef=hf=hcλ,hf=W+Ek,maxE_f=hf=\frac{hc}\lambda,\qquad hf=W+E_{k,max}

Energia fotonu i równanie Einsteina.

Zastosowanie: Próg: f ≥ W/h.

Przykład:

λ=500 nm⇒Ef≈2,5 eV\lambda=500\ \text{nm}\Rightarrow E_f\approx2{,}5\ \text{eV}

Model Bohra i fale de Broglie’a

En=−13,6 eVn2,λ=hpE_n=-\frac{13{,}6\ \text{eV}}{n^2},\qquad \lambda=\frac hp

Poziomy energetyczne wodoru; długość fali materii.

Zastosowanie: hf = E_m − E_n.

Przykład:

n=2→1⇒hf=10,2 eVn=2\to1\Rightarrow hf=10{,}2\ \text{eV}

Fizyka jądrowa

Prawo rozpadu

N(t)=N02−t/T1/2,λ=ln⁡2T1/2N(t)=N_02^{-t/T_{1/2}},\qquad \lambda=\frac{\ln2}{T_{1/2}}

Liczba jąder pozostałych po czasie t.

Zastosowanie: log₁₀m(t) jest funkcją liniową czasu.

Przykład:

t=3T1/2⇒N=N0/8t=3T_{1/2}\Rightarrow N=N_0/8

Rozpady α i β

α: ZAX→ Z−2A−4Y+α;β−: ZAX→ Z+1AY+e−+ν~\alpha:\ ^{A}_{Z}X\to\ ^{A-4}_{Z-2}Y+\alpha;\quad \beta^-:\ ^{A}_{Z}X\to\ ^{A}_{Z+1}Y+e^-+\tilde\nu

Zasady zachowania liczby nukleonów i ładunku.

Zastosowanie: Ne-23 → Na-23 w rozpadzie β⁻.

Przykład:

1023Ne→ 1123Na+e−+ν~^{23}_{10}\text{Ne}\to\ ^{23}_{11}\text{Na}+e^-+\tilde\nu

Energia wiązania i defekt masy

Ew=Δm c2,Δm=Zmp+Nmn−mjE_w=\Delta m\,c^2,\quad \Delta m=Zm_p+Nm_n-m_j

Energia wiązania jądra.

Zastosowanie: 1 u = 931,5 MeV/c².

Przykład:

Δm=0,03 u⇒Ew≈28 MeV\Delta m=0{,}03\ \text{u}\Rightarrow E_w\approx28\ \text{MeV}

Grawitacja

Prawo powszechnego ciążenia

F=Gm1m2r2,g=GMr2F=G\frac{m_1m_2}{r^2},\qquad g=\frac{GM}{r^2}

Siła przyciągania grawitacyjnego i natężenie pola.

Zastosowanie: Przyspieszenie maleje z kwadratem odległości: a_P/a_A = (r_A/r_P)².

Przykład:

G=6,67⋅10−11 N⋅m2kg2G=6{,}67\cdot10^{-11}\ \tfrac{\text{N·m}^2}{\text{kg}^2}

III prawo Keplera

T2a3=const=4π2GM\frac{T^2}{a^3}=\text{const}=\frac{4\pi^2}{GM}

a — półoś wielka orbity (połowa osi wielkiej).

Zastosowanie: Dla Słońca: T²=a³ w latach i au.

Przykład:

a=2,81 au⇒T≈4,7 rokua=2{,}81\ \text{au}\Rightarrow T\approx4{,}7\ \text{roku}

II prawo Keplera / moment pędu

vPrP=vArAv_Pr_P=v_Ar_A

Zachowanie momentu pędu w peryhelium i aphelium.

Zastosowanie: Prędkość planetoidy w aphelium z prędkości w peryhelium.

Przykład:

vA=vPrPrAv_A=\frac{v_Pr_P}{r_A}

Prędkości kosmiczne

vI=GMr,vII=2GMrv_I=\sqrt{\frac{GM}{r}},\qquad v_{II}=\sqrt{\frac{2GM}{r}}

Pierwsza (orbitalna) i druga (ucieczki) prędkość kosmiczna.

Zastosowanie: Orbita kołowa: E_calk = −GMm/2r.

Przykład:

vI≈7,9 km/sv_I\approx 7{,}9\ \text{km/s}

Kinematyka

Ruch jednostajnie zmienny

v=v0+at,x=x0+v0t+at22,v2=v02+2aΔxv=v_0+at,\quad x=x_0+v_0t+\frac{at^2}{2},\quad v^2=v_0^2+2a\Delta x

Zależności prędkości i położenia od czasu przy stałym przyspieszeniu.

Zastosowanie: Rzut pionowy (a=−g), hamowanie, ruch po równi.

Przykład:

v0=0, a=2, t=3⇒x=9 mv_0=0,\ a=2,\ t=3 \Rightarrow x=9\ \text{m}

Rzut pionowy — wysokość maksymalna

hmax=h0+v022g,twzn=v0gh_{max}=h_0+\frac{v_0^2}{2g},\quad t_{wzn}=\frac{v_0}{g}

Wysokość i czas wznoszenia ciała rzuconego pionowo w górę.

Zastosowanie: Symetria czasowa: czas wznoszenia = czas spadania do tego samego poziomu.

Przykład:

v0=10 m/s⇒h=5,1 mv_0=10\ \text{m/s}\Rightarrow h=5{,}1\ \text{m}

Rzut ukośny

z=v02sin⁡2αg,hmax=v02sin⁡2α2gz=\frac{v_0^2\sin2\alpha}{g},\quad h_{max}=\frac{v_0^2\sin^2\alpha}{2g}

Zasięg i wysokość maksymalna rzutu ukośnego.

Zastosowanie: Niezależność ruchu w poziomie i w pionie.

Przykład:

α=45∘⇒z=v02g\alpha=45^\circ\Rightarrow z=\frac{v_0^2}{g}

Magnetyzm

Siła Lorentza

F=qvBsin⁡αF=qvB\sin\alpha

Siła na naładowaną cząstkę w polu magnetycznym.

Zastosowanie: Prostopadła do v ⇒ nie zmienia energii kinetycznej.

Przykład:

q=e,v=106,B=0,1⇒F=1,6⋅10−14 Nq=e,v=10^6,B=0{,}1\Rightarrow F=1{,}6\cdot10^{-14}\ \text{N}

Ruch cząstki w polu B

r=mvqB,T=2πmqBr=\frac{mv}{qB},\qquad T=\frac{2\pi m}{qB}

Promień i okres obiegu po okręgu (v ⊥ B).

Zastosowanie: Okres nie zależy od prędkości.

Przykład:

Te=2πmeeB≈2,1⋅10−8 s (B=1,7 mT)T_e=\frac{2\pi m_e}{eB}\approx2{,}1\cdot10^{-8}\ \text{s}\ (B=1{,}7\ \text{mT})

Indukcja elektromagnetyczna

Φ=BScos⁡α,ε=−ΔΦΔt\Phi=BS\cos\alpha,\qquad \varepsilon=-\frac{\Delta\Phi}{\Delta t}

Prawo Faradaya i reguła Lenza.

Zastosowanie: Transformator: U₁/U₂ = N₁/N₂.

Przykład:

ΔΦ=0,02,Δt=0,1⇒∣ε∣=0,2 V\Delta\Phi=0{,}02,\Delta t=0{,}1\Rightarrow|\varepsilon|=0{,}2\ \text{V}

Optyka

Prawo załamania światła

n1sin⁡α1=n2sin⁡α2,n=cvn_1\sin\alpha_1=n_2\sin\alpha_2,\qquad n=\frac cv

Snell — załamanie na granicy ośrodków.

Zastosowanie: Kąt graniczny: sin α_g = n₂/n₁.

Przykład:

nszkło=1,5⇒αg=41,8∘n_{szkło}=1{,}5\Rightarrow\alpha_g=41{,}8^\circ

Równanie soczewki

1f=1x+1y,p=yx,Z=1f\frac1f=\frac1x+\frac1y,\quad p=\frac yx,\quad Z=\frac1f

Soczewka skupiająca — obraz rzeczywisty y>0.

Zastosowanie: Zdolność skupiająca w dioptriach.

Przykład:

f=0,1, x=0,3⇒y=0,15f=0{,}1,\ x=0{,}3\Rightarrow y=0{,}15

Siatka dyfrakcyjna i Young

dsin⁡α=nλ,Δy=λLdd\sin\alpha=n\lambda,\qquad \Delta y=\frac{\lambda L}{d}

Maksima interferencyjne.

Zastosowanie: Wyznaczanie długości fali.

Przykład:

d=2 μm,n=1,α=17∘⇒λ≈585 nmd=2\ \mu\text{m},n=1,\alpha=17^\circ\Rightarrow\lambda\approx585\ \text{nm}

Prąd elektryczny

Prawo Ohma i opór przewodnika

U=IR,R=ρlSU=IR,\qquad R=\rho\frac lS

Zależność napięcia od prądu i geometrii przewodnika.

Zastosowanie: Szeregowo R=R₁+R₂; równolegle 1/R=1/R₁+1/R₂.

Przykład:

U=12, R=4⇒I=3 AU=12,\ R=4\Rightarrow I=3\ \text{A}

Moc prądu i ogniwo

P=UI=I2R,ε=I(R+r)P=UI=I^2R,\qquad \varepsilon=I(R+r)

Moc wydzielana na oporze, SEM z oporem wewnętrznym.

Zastosowanie: Napięcie na zaciskach: U=ε−Ir.

Przykład:

I=2, R=5⇒P=20 WI=2,\ R=5\Rightarrow P=20\ \text{W}

Ruch po okręgu

Prędkość i przyspieszenie dośrodkowe

v=ωr=2πrT,ad=v2r=ω2rv=\omega r=\frac{2\pi r}{T},\qquad a_d=\frac{v^2}{r}=\omega^2r

Wielkości opisujące ruch jednostajny po okręgu.

Zastosowanie: Zapisz siłę wypadkową skierowaną do środka: F_d = mv²/r.

Przykład:

r=2, T=4⇒v=π m/sr=2,\ T=4\Rightarrow v=\pi\ \text{m/s}

Ruch w płaszczyźnie pionowej (nić)

Fn,max−mg=mvmax2l,Fn,min+mg=mvmin2lF_{n,max}-mg=\frac{mv_{max}^2}{l},\quad F_{n,min}+mg=\frac{mv_{min}^2}{l}

Równania dla najniższego i najwyższego położenia.

Zastosowanie: Łącz z zasadą zachowania energii: v_max² = v_min² + 4gl.

Przykład:

vmax=3 vmin⇒FmaxFmin=7v_{max}=\sqrt3\,v_{min}\Rightarrow \frac{F_{max}}{F_{min}}=7

Stałe fizyczne

Stałe fizyczne (wybrane)

g=9,81 m/s2,c=3,00⋅108 m/sG=6,67⋅10−11 N⋅m2/kg2,h=6,63⋅10−34 J⋅se=1,60⋅10−19 C,me=9,11⋅10−31 kg\begin{aligned}g&=9{,}81\ \text{m/s}^2, & c&=3{,}00\cdot10^{8}\ \text{m/s}\\ G&=6{,}67\cdot10^{-11}\ \text{N·m}^2/\text{kg}^2, & h&=6{,}63\cdot10^{-34}\ \text{J·s}\\ e&=1{,}60\cdot10^{-19}\ \text{C}, & m_e&=9{,}11\cdot10^{-31}\ \text{kg}\end{aligned}

Przybliżone wartości najczęściej używanych stałych.

Zastosowanie: Pełna lista w karcie „Wybrane wzory i stałe fizykochemiczne” dołączanej do arkusza.

Przykład:

k≈9⋅109, ε0=8,85⋅10−12k\approx9\cdot10^9,\ \varepsilon_0=8{,}85\cdot10^{-12}

Teoria względności

Energia relatywistyczna

E0=mc2,E=γmc2,Ek=E−E0,γ=11−v2/c2E_0=mc^2,\quad E=\gamma mc^2,\quad E_k=E-E_0,\quad \gamma=\frac1{\sqrt{1-v^2/c^2}}

Energia spoczynkowa, całkowita i kinetyczna.

Zastosowanie: v/c = √(1 − (E₀/E)²).

Przykład:

E0=0,511,Ek=1,311⇒v/c=0,96E_0=0{,}511,E_k=1{,}311\Rightarrow v/c=0{,}96

Dylatacja czasu i kontrakcja długości

Δt=γΔt0,L=L0γ\Delta t=\gamma\Delta t_0,\qquad L=\frac{L_0}{\gamma}

Efekty dla obserwatora w innym układzie odniesienia.

Zastosowanie: γ=1/√(1−v²/c²).

Przykład:

v=0,6c⇒γ=1,25v=0{,}6c\Rightarrow\gamma=1{,}25

Termodynamika

Równanie Clapeyrona

pV=nRT,R=8,31 Jmol⋅KpV=nRT,\qquad R=8{,}31\ \frac{\text{J}}{\text{mol·K}}

Równanie stanu gazu doskonałego (T w kelwinach).

Zastosowanie: Iloraz temperatur: T_B/T_A = p_BV_B/p_AV_A.

Przykład:

TBTA=5⋅252⋅10=6,25\frac{T_B}{T_A}=\frac{5\cdot25}{2\cdot10}=6{,}25

I zasada termodynamiki

ΔU=Q−W,ΔU=nCVΔT,CV=32R\Delta U=Q-W,\quad \Delta U=nC_V\Delta T,\quad C_V=\tfrac32R

Energia wewnętrzna gazu jednoatomowego.

Zastosowanie: W = pole pod wykresem p(V); Q = ΔU + W.

Przykład:

Q=1575+525=2100 JQ=1575+525=2100\ \text{J}

Przemiany gazowe

izoterma: pV=const; izobara: VT=const; izochora: pT=const\text{izoterma: }pV=\text{const};\ \text{izobara: }\tfrac VT=\text{const};\ \text{izochora: }\tfrac pT=\text{const}

Prawa dla przemian przy stałych parametrach.

Zastosowanie: Adiabata: pV^κ = const, Q = 0.

Przykład:

V podwoˊjnie (p const)⇒T podwoˊjnieV\text{ podwójnie}\ (p\text{ const})\Rightarrow T\text{ podwójnie}

Sprawność silnika

η=WQp=1−QoQp,ηC=1−TzTg\eta=\frac WQ_{p}=1-\frac{Q_o}{Q_p},\quad \eta_C=1-\frac{T_z}{T_g}

Sprawność i sprawność maksymalna (Carnota).

Zastosowanie: Temperatury w kelwinach.

Przykład:

Tg=600,Tz=300⇒ηC=50%T_g=600,T_z=300\Rightarrow\eta_C=50\%

Ciepło

Q=mcΔT,Q=mLQ=mc\Delta T,\qquad Q=mL

Ciepło właściwe i ciepło przemiany fazowej.

Zastosowanie: Bilans cieplny.

Przykład:

m=1,c=4200,ΔT=10⇒Q=42 kJm=1,c=4200,\Delta T=10\Rightarrow Q=42\ \text{kJ}